Του Κώστα Δικαίου
Η εξέγερση
Ο ίδιος ο Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ παραδέχτηκε ότι κατά την διάρκεια της εξέγερσης σκοτώθηκαν αρκετές χιλιάδες (τουλάχιστον 5000 σύμφωνα με τις Ιρανικές αρχές και 3000 συλληφθέντες) αλλά έδειξε τον Τραμπ και το Ισραήλ σαν υπεύθυνους της αιματοχυσίας. Πράγματι ο Τραμπ ενεπλάκη προσωπικά στην εξέγερση δηλώνοντας καθαρά «Ιρανοί πατριώτες, ΣΥΝΕΧΙΣΤΕ ΤΙΣ ΔΙΑΔΗΛΩΣΕΙΣ ΚΑΤΑΛΑΒΕΤΕ ΤΟΥΣ ΘΕΣΜΟΥΣ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ ΣΑΣ!!!… Η ΒΟΗΘΕΙΑ ΕΙΝΑΙ ΣΤΟ ΔΡΟΜΟ». Επίσης είναι αλήθεια ότι το Ισραήλ έχει σχέσεις με τους κούρδους του Ιράκ και του Ιράν (Κόμμα Ελεύθερης Ζωής του Κουρδιστάν (PJAK), το ιρανικό παρακλάδι του PKK, το οποίο αναπτύσσει ένοπλη αυτονομιστική δραστηριότητα στα ιρανοϊρακινά σύνορα) στις περιοχές των οποίων υπήρξαν και οι περισσότεροι νεκροί, με τους αζέρους σε μια προσπάθεια υποκίνησης αποσχιστικών τάσεων, τους αυτονομιστές Βαλούχους, αλλά και με τον γιο του Σάχη (που εκθρονίστηκε στην επανάσταση του 1979) Ρεζά Παχλαβί, ο οποίος εμφανίζεται σαν εναλλακτική λύση για το πολιτικό σκηνικό της χώρας. Ο ίδιος ο Τραμπ τον συνάντησε αν και αμφισβήτησε το κατά πόσο θα μπορούσε να κυβερνήσει.
Τίποτα από όλα αυτά όμως δεν μπορεί να αμαυρώσει τον αγώνα των λαϊκών μαζών του Ιράν, ο οποίος για πρώτη φορά συμπεριλάμβανε και κοινωνικά στρώματα που παραδοσιακά υποστήριζαν την Ισλαμική Δημοκρατία υποσκελίζοντας σε σημασία ακόμα και το κίνημα «Γυναίκα, ζωή ελευθερία» του 2022 (όταν δολοφονήθηκε η κούρδισα Μαχσά Αμινί μετά τη σύλληψή της από τη θρησκευτική «αστυνομία ηθών» επειδή δεν φορούσε σωστά την μαντήλα) αν και ο αριθμός των διαδηλωτών μάλλον ήταν μεγαλύτερος το 2022. Αντικυβερνητικές διαδηλώσεις αναφέρονται σε τουλάχιστον 36 πόλεις και αγροτικές περιοχές, ακόμη και στο Κομ, την ιερή πόλη του σιιτικού Ισλάμ και ιδεολογική «καρδιά» του θεοκρατικού καθεστώτος.
Και είναι χαρακτηριστική η ανακοίνωση του Συνδικάτου Εργαζομένων στην Εταιρεία Λεωφορείων Τεχεράνης η οποία τονίζει ότι «τα κινήματα έχουν αναδυθεί όχι για να αποκαταστήσουν το παρελθόν, αλλά για να χτίσουν ένα μέλλον απαλλαγμένο από την κυριαρχία του κεφαλαίου» και ταυτόχρονα καταδικάζει «έντονα κάθε προπαγάνδα, δικαιολόγηση ή υποστήριξη στρατιωτικής επέμβασης από ξένα κράτη, συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ.»
Τα αίτια
Ενώ οι κινητοποιήσεις του 2022 αφορούσαν κυρίως τα δικαιώματα, οι πρόσφατες έχουν σαν επίκεντρο το βιοτικό επίπεδο. Οι κυρώσεις που επέβαλαν οι ΗΠΑ από το 2018 μετά την αποχώρηση της πρώτης κυβέρνησης Τραμπ από τη διεθνή συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν (JCPOA) και επανάφερε ο ΟΗΕ τον Σεπτέμβρη- με πρόταση Γερμανίας Γαλλίας και Βρετανίας- μετά τον πόλεμο των 12 ημερών τον Ιούνιο και την υποτιθέμενη άρνηση του Ιράν να συνεργαστεί, αναμφισβήτητα στραγγαλίζουν την οικονομία της χώρας η οποία στηρίζεται στην συνεργασία με την Κίνα (το ιρανικό πετρέλαιο «ανταλλάσσεται» με κινεζικές κατασκευές υποδομών αποφεύγοντας τις δυτικές κυρώσεις).
Ωστόσο οι άρχουσες τάξεις και το θεοκρατικό επιτελείο φορτώνει συστηματικά τα αποτελέσματα των κυρώσεων στο λαό προκειμένου να διατηρήσει τα κέρδη του, με αποτέλεσμα να αυξάνονται οι ανισότητες. Οι κυρώσεις έχουν οδηγήσει στην μείωση του συναλλάγματος το οποίο συγκεντρώνεται στα χέρια των εξαγωγέων που είναι κρατικές επιχειρήσεις που συχνά ελέγχονται από το στρατιωτικό κατεστημένο των Φρουρών της επανάστασης και ιδιωτικές επιχειρήσεις της οικονομικής ελίτ της χώρας. Αυτοί όλοι για να διατηρήσουν τα έσοδά τους υποτίμησαν το νόμισμα τουλάχιστον κατά 40% το Δεκέμβριο διατηρώντας τα κέρδη τους σε ριαλ παρά την μείωση του συναλλάγματος από τις πωλήσεις στο εξωτερικό (πετρέλαιο κλπ).
Όμως σε μια χώρα 85 εκατομμυρίων εξαρτημένη από τις εισαγωγές διαφόρων αγαθών, αυτή η τρομερή υποτίμηση δημιουργεί ανεξέλεγκτες πληθωριστικές πιέσεις (ο πληθωρισμός εκτοξεύθηκε στο 42,5% ) και επομένως οδηγεί στην φτωχοποίηση των λαϊκών στρωμάτων που ξοδεύουν όλο τον μισθό για την αγορά τροφίμων, ενώ μια μειοψηφία ισχυρών κοντά στο καθεστώς κερδοσκοπεί στην παράλληλη οικονομία, παρακάμπτοντας τις κυρώσεις.
Σε αυτά πρέπει να προστεθεί η ενεργειακή κρίση, με διακοπές ρεύματος εξαιτίας της έλλειψης επενδύσεων λόγω των κυρώσεων σε κρίσιμες υποδομές ενέργειας, ύδρευσης και μεταφορών, η λειψυδρία λόγω ξηρασίας αλλά και λόγω υπερεκμετάλλευσης των υδάτινων πόρων ώστε να καταστεί η χώρα αυτάρκης σε αγροτικά προϊόντα αντισταθμίζοντας της κυρώσεις, η χρήση μαζούτ αντί για φυσικό αέριο (που έχει άφθονο η χώρα αλλά οι υποδομές είναι παρωχημένες) που επιβαρύνει την ρύπανση στις πόλεις και τέλος η αύξηση της φορολογικής επιβάρυνσης, με στόχο την κάλυψη σχεδόν του 70% των δημοσίων εσόδων, εν μέσω βαθιάς ύφεσης.
Έτσι η εξέγερση των εμπόρων του παζαριού στην Τεχεράνη-ενός οικονομικού θεσμού στη χώρα- μαζί με τις διαμαρτυρίες των πιεζόμενων από την οικονομική κρίση μικροαστικών στρωμάτων και τις αναταραχές στην ιρανική επαρχία σηματοδοτούν την κατάρρευση των παραδοσιακών πυλώνων στήριξης του καθεστώτος. Οι δε παράλληλες φοιτητικές και νεολαιίστικες εξεγέρσεις, σε μια χώρα όπου έως και το 60% του πληθυσμού είναι κάτω των 35 ετών, σκιαγραφούν την κατάρρευση του ιδεολογικού μονοπωλίου του θεοκρατικού καθεστώτος.
Το καθεστώς
Αυτή η εξέγερση έφερε την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν αντιμέτωπη με μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις από το 1979. Το καθεστώς έχει επιβιώσει από 5 μεγάλες εξεγέρσεις από το 2009 πράγμα που δείχνει την ανθεκτικότητά του και την συνοχή του. Αυτό οφείλεται στο ότι δε αποτελεί μια απομονωμένη δικτατορία όπως την αντιλαμβανόμαστε στην Δύση αλλά ένα σύστημα εξουσίας που έχει δεσμούς με τις μάζες (ιδιαίτερα τις φτωχές αγροτικές που συρρέουν στις πόλεις και αναβαθμίζουν το βιοτικό τους επίπεδο). Εντός της ιρανικής κοινωνίας που έχει γαλουχηθεί από τις ιδέες της ιρανικής επανάστασης, υπάρχει ακόμα ένας σκληρός πυρήνας υποστηρικτών, κυρίως σε πιο παραδοσιακές και θρησκευόμενες περιοχές. Το πολυεπίπεδο οικοδόμημα των μηχανισμών ασφαλείας του Ιράν, με πυρήνα το σώμα των Φρουρών της Επανάστασης και την παραστρατιωτική δύναμη Μπασίτζ, που αριθμούν περί το ένα εκατομμύριο μέλη, καθιστά εξαιρετικά δύσκολη την αλλαγή καθεστώτος, χωρίς την ταυτόχρονη ρήξη στο εσωτερικό του ιρανικού μηχανισμού εξουσίας. Η διαίρεση στο εσωτερικό του αφορά τους λεγόμενους «μεταρρυθμιστές» (που είναι πιο φιλελεύθεροι πολιτισμικά αλλά νεοφιλελεύθεροι και λάτρεις της αγοράς στην οικονομία ενώ διαπραγματεύονται με την Δύση) και τους «συντηρητικούς» (που είναι αυστηροί στα δικαιώματα και τις ελευθερίες, επιθετικοί στην Δύση και οπαδοί της κρατικής ρύθμισης στην οικονομία). Αυτές οι αντιθέσεις φάνηκαν και στο σημερινό κίνημα όταν ο μετριοπαθής πρόεδρος Πεζεσκιαν δήλωνε ότι «Ακούμε τους διαδηλωτές και καταβάλαμε κάθε δυνατή προσπάθεια για να λύσουμε τα προβλήματά τους» για να μεταστραφεί όμως σύντομα όσο αναπτύσσονταν οι κινητοποιήσεις και να δώσει εντολή για «μπλακ άουτ» στο διαδίκτυο, με το επιχείρημα ότι οι «πράκτορες» οργανώνονται διαδικτυακά. Παρά το κύμα διαμαρτυρίας και τις εξωτερικές πιέσεις το καθεστώς δεν εμφανίζει εκείνα τα ρήγματα που θα μπορούσαν να φέρουν το τέλος του. Πολύ περισσότερο που η αντιπολίτευση στο εσωτερικό είναι σχεδόν ανύπαρκτη. Ο εξόριστος από το 1979 γιος του Σάχη Παχλαβί είναι μια μαριονέτα ενώ ένας συνασπισμός της αντιπολίτευσης που δημιουργήθηκε μετά την εξέγερση του 2022 με στόχο ένα κοσμικό Ιράν, διαλύθηκε μετά από δυο μήνες. Από την άλλη μια κατάρρευση του καθεστώτος θα οδηγούσε σε διαιρέσεις εθνοτικές και θρησκευτικές με πιθανό αποτέλεσμα τον εμφύλιο πόλεμο.
Ωστόσο το καθεστώς είναι σήμερα εξαιρετικά αποδυναμωμένο: πρώτον γιατί το αφήγημα για τον «άξονα της αντίστασης» έχει δεχτεί ισχυρά πλήγματα (Λίβανος Συρία, Υεμένη Γάζα ) ενώ το κόστος για την συγκρότησή του μειώνει τις κοινωνικές δαπάνες. Δεύτερον γιατί η συνεργασία της χώρας με Ρωσία και Κίνα δεν έχει αποδώσει ακόμα οικονομικά σε βαθμό που να μπορεί να αντισταθμίσει τις κυρώσεις της Δύσης ενώ ούτε η Κίνα ούτε η Ρωσία φαίνεται να προσφέρουν «εγγυήσεις ασφαλείας» στο Ιράν απέναντι σε μια ιμπεριαλιστική επέμβαση . Τρίτον γιατί η προσπάθεια των μεταρρυθμιστών για μια συνεργασία με την Δύση έχει προσκρούσει στην άρνηση των Δυτικών ιμπεριαλιστών.
Το αποτέλεσμα είναι ότι παρά το γεγονός ότι το καθεστώς με την χρήση της βίας και της καταστολής κατόρθωσε από ότι φαίνεται να επιβιώσει αυτό δεν σημαίνει ότι είναι και σταθερό. Οι τελευταίες διαμαρτυρίες δείχνουν ότι το κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ της Ισλαμικής Δημοκρατίας και του λαού της έχει διαρραγεί ανεπανόρθωτα.
Η ιμπεριαλιστική επέμβαση
Το ζήτημα της επέμβασης των δυτικών ιμπεριαλιστών για την ανατροπή του καθεστώτος δεν έχει πάψει να τίθεται στο τραπέζι παρά την καταστροφή -σύμφωνα με τον Τραμπ- των πυρηνικών της χώρας μετά τους βομβαρδισμούς των ΗΠΑ. Και βέβαια οι ΗΠΑ δεν πείθουν κανένα όταν λένε ότι υπερασπίζονται τους διαδηλωτές με την απειλή για επέμβαση. Το ακριβώς αντίθετο ισχύει. Το καθεστώς χρησιμοποιεί την εθνική απειλή για να συσπειρώσει τους υποστηρικτές του και να αυξήσει την καταστολή. Την ίδια στιγμή οι κυρώσεις πλήττουν άμεσα τις ίδιες τις λαϊκές μάζες και όχι την ελίτ του καθεστώτος. Οι ελλείψεις σε φάρμακα, τρόφιμα ενέργεια, νερό εξαθλιώνουν τις μάζες με στόχο να τις ωθήσουν σε εξεγέρσεις τις οποίες θα εκμεταλλευθούν για να ανατρέψουν το καθεστώς. Η υποκρισία του Τραμπ γίνεται ολοφάνερη όταν η ICE σκοτώνει μέσα στις ίδιες τις ΗΠΑ.
Η πραγματικότητα είναι ότι και οι δυτικοί ιμπεριαλιστές βρίσκονται σε ένα αδιέξοδο. Οι κυρώσεις δεν φαίνεται να αποδίδουν παρά τις εξεγέρσεις που προκαλούν. Αντιπολίτευση δεν φαίνεται να διαμορφώνεται στο εσωτερικό παρόμοια με την Συρία-αν και η ανατροπή Ασαντ δεν φαίνεται να μειώνει τις συγκρούσεις. Επέμβαση με την έννοια του Ιράκ και του Αφγανιστάν μάλλον αδυνατούν να στηρίξουν, πέρα από την ήττα αυτών των εγχειρημάτων. Ανατροπή καθεστώτος μόνο με βομβαρδισμούς όπως στην Λιβύη προσκρούει στην ανθεκτικότητα του καθεστώτος, ενώ και η ίδια η Λιβύη ακόμα ταλανίζεται με εμφύλιες διαμάχες. Συνεργασία με ένα κομμάτι του θεοκρατικού καθεστώτος -παρόμοια με αυτήν που πιθανά βρίσκεται σε εξέλιξη στην Βενεζουέλα μετά την απαγωγή Μαδούρο, χωρίς να έχει διευθετηθεί ακόμα η κατάληξη της κίνησης Τραμπ- δεν φαίνεται στον ορίζοντα.
Αυτό που μένει είναι μια διαρκή αποσταθεροποίηση της περιοχής με την δημιουργία χαοτικών καταστάσεων ώστε να μην μπορούν να επωφεληθούν οι αντίπαλοι ιμπεριαλισμοί. Αυτό βλέπουμε στην Γάζα, στην Συρία την Λιβύη το Ιράκ και το Αφγανιστάν. Ωστόσο ένα συντριπτικό κτύπημα στις δομές του Ιράν θα μπορούσε να προκαλέσει αντίποινα στις αμερικανικές βάσεις στην περιοχή και το Ισραήλ, κατάρρευση των εφοδιαστικών αλυσίδων πετρελαίου και φυσικού αεριού, άνοδο των τιμών της ενέργειας και πληθωριστικές πιέσεις στην Δύση πράγμα που θα ενέτεινε την κρίση παγκόσμια. Αυτός είναι ο λόγος που τα αραβικά κράτη αρνούνται μια επέμβαση στο Ιράν, αλλά και στο εσωτερικό των ΗΠΑ υπάρχουν διαφωνίες τόσο για την επέμβαση στην Βενεζουέλα όσο και στο Ιράν, την ίδια στιγμή που το Ισραήλ απλά ζητάει χρόνο για να προετοιμάσει καλλίτερα την άμυνά του.
Τα αδιέξοδα των ιμπεριαλιστών και η αποδυνάμωση του καθεστώτος στο εσωτερικό μπορούν να ενισχύσουν τις λαϊκές αντιδράσεις και να επιτρέψουν την αυτοοργάνωση, την πολιτική συγκρότηση και την επαναστατική διάθεση των μαζών του Ιράν που διαθέτουν εμπειρίες επαναστάσεων και ανατροπών. Το χρέος των προλετάριων στην Δύση είναι να αποτρέψουν την ιμπεριαλιστική επέμβαση. Η απελευθέρωση των λαϊκών μαζών του Ιράν είμαστε βέβαιοι ότι θα είναι έργο των ίδιων των ιρανικών μαζών.
Υποβολή απάντησης